Doğrudan teminde iş artışı olur mu sorusu, özellikle sözleşmeye bağlanan hizmet ve yapım işlerinde uygulayıcıların karşısına çıkar. İş başladıktan sonra miktarın yetersiz kalması, sahada öngörülmeyen bir imalatın ortaya çıkması veya idarenin yeni bir ihtiyacı aynı yükleniciye yaptırmak istemesi aynı hukukî sonucu doğurmaz. Önce talebin ilk işin doğal devamı mı, teknik zorunluluk mu yoksa bağımsız yeni bir alım mı olduğu belirlenmelidir.
Doğrudan temin bir ihale usulü değildir ve klasik ihale sözleşmelerindeki iş artışı hükümleri her dosyaya kendiliğinden taşınamaz. EKAP üzerinde iş artışı veya eksilişi kaydı yapılabilmesi de tek başına artışın hukukî dayanağını oluşturmaz. Sağlıklı karar; seçilen 22’nci madde bendi, sözleşme hükümleri, güncel parasal limit, ödenek, fiyatın makullüğü ve ihtiyacın bölünmesi yasağı birlikte incelenerek verilir.
İş artışı ile yeni alım arasındaki fark
İş artışı, uygulamadaki genel anlamıyla mevcut sözleşmenin konusu içinde kalan miktar veya imalatın artırılmasıdır. İlk işte hiç bulunmayan, farklı teknik özellik taşıyan ya da ayrı bir ihtiyacı karşılayan kalemin sonradan eklenmesi ise çoğu durumda yeni alım niteliği gösterir. Belgeye yalnızca iş artışı yazılması bu ayrımı değiştirmez; belirleyici olan ek talebin ilk onay, teknik şartname, teklif ve sözleşmeyle maddi bağlantısıdır.
Değerlendirme yapılırken ilave kısım çıkarıldığında ilk işin kendi amacıyla tamamlanıp tamamlanamadığı sorulabilir. Tamamlanabiliyorsa yeni ihtiyacın ayrı alım olarak ele alınması daha güçlü bir ihtimaldir. İlave imalat teknik olarak zorunlu ve ilk işten ayrılması makul değilse bu durum teknik raporla açıklanabilir; yine de sözleşme değişikliğine ilişkin yetki, bedel ve limit etkisi ayrıca doğrulanmalıdır.
Doğrudan temin sözleşmesi neden belirleyicidir?
Doğrudan teminde sözleşme düzenlenmişse işin konusu, miktarı, bedeli, süresi ve değişiklik şartları öncelikle bu metinden okunur. Sözleşmede açık hüküm bulunmaması idareye sınırsız değişiklik yetkisi vermez. Yüklenicinin ilk teklifini hangi kapsam için verdiği ve diğer piyasa aktörlerinin genişletilmiş kapsamı bilselerdi farklı fiyat sunup sunmayacağı değerlendirilmelidir.
Sözleşme olmayan tek seferlik alımlarda artış kavramı daha dikkatli kullanılmalıdır. Sipariş edilen miktarın teslimden sonra artırılması yeni bir satın alma kararı doğurabilir. İlave ihtiyaç için yeni onay, piyasa fiyat araştırması ve bütçe kontrolü gerekebilir. İlk dosyanın belgeleri yeni harcamanın gerekçesini ve fiyatını otomatik olarak doğrulamaz.
22/d limiti ve bölünme yasağı
22/d kapsamında yapılan alımda başlangıç bedeli ile planlanan ilave tutar birlikte görülmelidir. İlave bedelin işlemi ilgili dönem için geçerli doğrudan temin limitinin üzerine taşıması, başlangıçtaki yöntemin genişletilmesini riskli hale getirir. Limit hesabında yürürlükteki tutar, KDV yaklaşımı ve idarenin doğru kategorisi resmî kaynaktan doğrulanmalıdır.
Yalnız ek tutarın limite sığması yeterli değildir. Başlangıçta öngörülebilen aynı ihtiyaç küçük parçalara ayrılarak art arda doğrudan teminle karşılanamaz. İlave gereksinimin ne zaman ve neden ortaya çıktığı, ilk ihtiyaç tespitinde öngörülüp öngörülemeyeceği ve yıllık planla ilişkisi yazılı olarak açıklanmalıdır.
Fiyat, ödenek ve onay kontrolü
İlk sözleşmedeki birim fiyatın ilave miktar için kullanılması pratik görünse de fiyatın güncelliği ve kapsamla uyumu kontrol edilmelidir. Yeni miktar teslim süresini, nakliyeyi, işçilik maliyetini veya risk dağılımını değiştiriyorsa eski fiyat tek başına yeterli olmayabilir. Gerekirse güncel piyasa verisi alınmalı ve seçilen fiyatın neden makul olduğu tutanağa bağlanmalıdır.
Artış kararı verilmeden kullanılabilir ödenek teyit edilir. Harcama yetkilisinin ilk onayı yalnız ilk kapsam ve bedel için düzenlenmişse ilave yükümlülük ayrıca onaylanmalıdır. Bütçe tertibi, yaklaşık maliyet, vergi ve varsa teminat etkisi güncellenir. Ödenek bulunması, satın alma yöntemi kontrolünün yerine geçmez.
Teknik gerekçe ve görev dağılımı
Öngörülmeyen teknik zorunluluk ileri sürülüyorsa gerekçe işi takip eden teknik personel tarafından somutlaştırılmalıdır. Raporda ortaya çıkan durum, ilk projede neden bulunmadığı, ilave kısmın ilk işle bağlantısı, alternatif çözüm ve yapılmaması halinde doğacak sonuç anlatılır. Genel ifadeler veya yalnız yüklenici talebi üzerine düzenlenen açıklama denetimde yeterli olmayabilir.
Piyasa araştırması görevlileri fiyatın makullüğünü, teknik görevliler kapsam bağlantısını, mali hizmetler ödenek ve ödeme boyutunu, harcama yetkilisi ise kararın bütününü değerlendirir. Aynı kişinin bütün aşamalarda kontrolsüz biçimde karar vermesi yerine görev ayrılığı kurulması dosyanın güvenilirliğini artırır.
EKAP kaydı hukukî dayanak yerine geçmez
KİK’in doğrudan temin kullanım kılavuzunda sözleşme uygulamaları kapsamında iş artışı, iş eksilişi, fiyat farkı ve hakediş kayıtlarına yönelik ekranlar bulunur. Bu ekranlar, dayanağı oluşmuş işlemin elektronik olarak kaydedilmesini sağlar. Sistemde bir alanın bulunması her somut olayda iş artışına izin verildiği anlamına gelmez.
Önce idari ve hukukî karar oluşturulmalı, sonra EKAP kaydı bu kararla uyumlu yapılmalıdır. Kayıttaki sözleşme bedeli, artış tutarı, tarih ve açıklama ile kurum dosyasındaki onay, ek protokol, teknik rapor ve ödeme belgeleri aynı bilgiyi göstermelidir. Elektronik kayıt ile dosya arasındaki fark ciddi açıklama ihtiyacı doğurur.
Denetimde sık karşılaşılan riskler
Bağımsız bir ihtiyacın iş artışı gibi gösterilmesi, limit aşımının gizlenmesi, ilk başta bilinen işlerin sonradan eklenmesi, fiyat araştırması yapılmaması ve sözleşmede dayanak bulunmadan kapsam değiştirilmesi başlıca risklerdir. Artışın aynı yükleniciye verilmesi rekabeti etkileyebileceğinden karar yalnız hız veya kolaylık gerekçesine dayandırılmamalıdır.
Dosyada tarihler de önemlidir. İlave iş fiilen yaptırıldıktan sonra onay ve protokol düzenlenmesi kontrolü geriye dönük hale getirir. İhtiyaç ortaya çıktığında çalışma durumu kayıt altına alınmalı, teknik ve mali değerlendirme tamamlanmalı, yetkili onayı alınmalı ve ancak bundan sonra uygulamaya geçilmelidir.
Karar öncesi uygulama kontrolü
İlave talebin ilk işin kapsamında kalıp kalmadığını, sözleşmede değişiklik hükmü bulunup bulunmadığını, toplam tutarın güncel limite etkisini ve ihtiyacın başlangıçta öngörülebilir olup olmadığını ayrı ayrı cevaplayın. Ardından ödenek, fiyat, süre, vergi, teminat ve kabul koşullarını gözden geçirin. Her cevabın bir belgeye dayanması gerekir.
Tereddüt varsa yeni bir doğrudan temin veya uygun ihale yöntemi değerlendirilmelidir. Hukuk ve mali hizmetler birimlerinin görüşü alınabilir. MDT 360 dosya bedellerini, belgeleri ve işlem tarihlerini birlikte izlemeye yardımcı olur; iş artışının hukukî uygunluğuna ilişkin karar yetkili idari birimlere aittir.
- İlave ihtiyacın ilk sözleşmeyle teknik bağını açıklayın
- Toplam bedeli güncel limitle karşılaştırın
- Öngörülebilirlik ve bölünme riskini belgeleyin
- Ödenek ve yetkili onayını tamamlayın
- Güncel fiyatın makullüğünü doğrulayın
- Karardan önce ek protokol ve teknik raporu hazırlayın
- EKAP kaydıyla kurum dosyasını aynı tutun
Sık sorulan sorular
Doğrudan teminde iş artışı olur mu?+
Doğrudan teminde iş artışı her durumda yapılamaz; ancak somut olayda şartlar sağlanıyorsa mümkün olabilir. İlave ihtiyacın ilk işle bağlantısı, sözleşmenin hükümleri, uygulanan 22’nci madde bendi, toplam tutarın parasal limit içinde kalması, ödenek ve bölünme yasağı birlikte değerlendirilir. Klasik ihale sözleşmelerindeki iş artışı kuralları doğrudan teminde kendiliğinden uygulanmaz.
Doğrudan teminde iş artışı için hangi şartlar aranır?+
Doğrudan teminde iş artışı için genel olarak beş koşul birlikte aranır: ilave ihtiyacın ilk alımla aynı iş kapsamında olması ve başlangıçta öngörülemeyen bir nedenle doğması; ilk alım ile artışın toplamının 22/d limitini aşmaması; ödeneğin bulunması; sözleşme varsa artışa imkân veren hükmün yer alması; harcama yetkilisinin onayının uygulamadan önce alınması.
EKAP’ta iş artışı ekranı olması yeterli midir?+
Hayır, EKAP’ta iş artışı ekranının bulunması tek başına yeterli değildir. EKAP, hukukî dayanağı önceden oluşturulmuş bir işlemin kaydına hizmet eder. Önce artışın gerekçesi, tutarı ve onayı belgelenmeli; ardından EKAP kaydı bu kararla aynı bedel, tarih ve açıklamayla yapılmalıdır.
İlave bedel tek başına limitin altındaysa yeterli midir?+
Hayır, yalnız ilave bedelin limitin altında olması yeterli değildir. İlk alım ile iş artışının toplam tutarı, ihtiyacın bütünlüğü ve ilave ihtiyacın başlangıçta öngörülebilir olup olmadığı da kontrol edilir. Toplam tutar 22/d limitini aşıyorsa artış, limitin dolaylı olarak aşılması ve bölünme yasağı açısından risk oluşturur.
İş artışı fiilen yapıldıktan sonra onaylanabilir mi?+
Hayır, iş artışının fiilen yaptırıldıktan sonra onaylanması doğru değildir ve ciddi sorumluluk riski doğurur. Gerekçe, tutar ve ödenek değerlendirmesi ile harcama yetkilisinin onayı, ilave iş yaptırılmadan önce tamamlanmalı; sözleşme varsa değişiklik yazılı olarak belgelenmelidir.
Doğrudan teminde iş artışı ile yeni alım arasındaki fark nedir?+
İş artışı, mevcut alımın kapsamındaki işin miktarının aynı koşullarla artırılmasıdır; yeni alım ise ayrı bir ihtiyaç için yeni bir doğrudan temin süreci başlatılmasıdır. İlave ihtiyaç ilk işten bağımsızsa yeni onay belgesi, piyasa araştırması ve gerekirse sözleşmeyle ayrı bir alım yapılır. Bu durumda aynı ihtiyacın parçalanmamasına dikkat edilir.
Resmî kaynaklar ve güncellik
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. İşlem tarihinde yürürlükte olan mevzuat ve kurumunuzun yetkili birimlerinin değerlendirmesi esas alınmalıdır.
Bilgilerinizi düzenli dosyalara ve belgelere dönüştürün.
MDT 360 ile kalem, teklif, yaklaşık maliyet, komisyon ve belge süreçlerini tek çalışma alanında yönetin.